هوتانه

وبلاگ تخصصی تاریخ ایران باستان

آیین چمری؛ آیین سنتی در عزای بزرگان
نویسنده : علیرضا اسدی - ساعت ۱٠:٥٢ ‎ق.ظ روز ۱۳٩٦/٦/۱٧

«چَمَر» یکی از باستانی‌ترین آیین‌های برجای‌مانده در ایران و به احتمال بسیار زیاد برآمده از تمدن «عیلام» است که تاکنون مورخان، اسطوره‌شناسان، آیین‌پژوهان و... نتوانسته‌اند درباره آن به نظر جامع و علمی قابل‌قبول و مشترک دست پیدا کنند و هنوز معنای این واژه باستانی بر همگان پوشیده مانده‌است.

 چمری(chamari) در واقع نوعی مراسم سوگواری است که در مناطق کرمانشاه و ایلام و لرستان اجرا می‌شود.
چنان‌که «داود فتحعلی‌بیگی» کارگردان و صاحب‌نظر در عرصه نمایش‌های آیینی در گفت‌وگویی با «جلال ستاری» اسطوره‌شناس، آیین چمر را بازمانده‌ای از آیین‌های باستانی معرفی می‌کند و می‌گوید: بعضی‌ها هم این مراسم را شبیه سوگ سیاوش دانسته‌اند یا امثال این و حتی در سوگ سیاوش اسب سیاهی می‌آورند که به نظر می‌رسد که شبیه چمر باشد و این را از آن گرفته باشند.

وجه تسمیه
در مورد وجه تسمیه «چمر» بیشتر به فرهنگ‌ها رجوع می‌کنند که البته به نظر می‌رسد چندان قابل استناد نباشند؛ در فرهنگ مردوخ به معنای دایره، حلقه و (چه‌مه‌ری) دهل عزا، در لغت‌نامه دهخدا به معنی آشکار و ظاهر و در فرهنگ عمید به معنای محیط، دایره و هر چیز دایره‌مانند و معانی دیگری مانند «چه‌مه‌ره» یعنی «چشم‌به‌راه» یا «چم و چمانن» به معنای خم و خم‌شدن نیز تعبیر شده‌است. البته آنچه از جنس این آیین و معنی پیش‌واژه چم برمی‌آید، باید به معنای روان نیز در این مورد توجه داشت.
لازم به ذکر است که در همه فرهنگ لغات اعم از فارسی(دهخدا) و کردی(مردوخ) برای چمر یک معنا نوشته شده است. نکته‌ای که مغفول مانده معنی آن نزد کردهای کلهر است  که این کلمه را برای بیان ناراحتی و بدبختی به کار می‌برند: (ئه ی+ چه مر) و (ئه ی+ چه مره سه). این موسیقی با سرنا و دهل و همراهی گروهی از مردان به همراه یک نفر تک‌خوان اجرا می‌شود و‌شان برگزاری آن هم فوت بزرگان و سران است.
همان‌طور که گفته شد «چمر» نوای غمباری است که در سوگ عزیزان از دست رفته نواخته می‌شود. این مراسم در مناطق روستایی استان ایلام هم در هنگام نزاع، تدفین و سوگواری برگزار می‌شود. مراسمی که خاص مردان و خانواده‌های مرفه‌است.
برای اجرای مراسم ابتدا جایگاهی را تعیین می‌کنند که به «چمرگاه» معروف است. با بالا آمدن آفتاب و به نوا درآمدن سرنا و دهل نوای چمری آغاز می‌شود. بعد از صف‌بستن و قرارگرفتن علم و کتل‌ها در قسمت‌های مختلف صف، «بویش»ها و «راوکر»ها یا همسرایان مرثیه‌خوانی با نوایی مانند هق‌هق آغاز می‌کنند.
شرکت‌کنندگان با لباس تیره وارد چمرگاه می‌شوند و هرکدام به‌زعم خود و بنا به رسم رایج، بخشی از مایحتاج مراسم را که اغلب مربوط به خورد و خوراک می‌شود به همراه می‌آورند. نمایش چمر از چند صف، شامل صف زنان، صف مردان و زنان مویه‌خوان و نوازندگان‌ساز و دهل و گروه شاعران محلی که به آنها «ایش‌ها» و «روکرها» گفته می‌شود تشکیل می‌شود که هرکدام به‌طور منظم و در جایگاه مخصوص خود قرار می‌گیرد.
با بالا آمدن آفتاب و به نوا در آمدن سرنا و دهل در میدان چمرگاه، بستگان و اقوام صاحب عزا دور هم جمع شده و در دو صف جداگانه زن و مرد روی خطی دایره‌وار در چمرگاه صف می‌بندند. نخست مردان صف بسته و علم‌ها و کتل‌ها را در قسمت‌های مختلف صف جای می‌دهند، سپس زنان در انتهای صف مردان، صف بسته و پارچه‌ای سیاه را جلوی خود می‌گیرند و سپس  ایش‌ها و روکرها در چند دسته چهار تا شش نفری و معمولاً در دسته‌های مختلف به همراه نوازندگان دهل و سرنا به سرودن شعرهای فی‌البداهه در رثای متوفی می‌پردازند. همسرایان ضمن سرودن همزمان شعرشان به همراه نوازندگان دهل و سرنا و به‌آرامی حول می‌دانی دایره‌شکل که صفوف فشرده مردان و زنان مهمان آن را احاطه کردند به حرکت درمی‌آیند.
در وسط میدان با تیرهای چوبی کوتاه، سکویی ایجاد می‌کنند که به کتل معروف است که البسه، تفنگ، قطار فشنگ و عکس متوفا را روی آن نصب می‌کنند. اسب متوفا را نیز با پارچه تزیین و تفنگ صاحبش را بر روی زین آن قرار می‌دهند. همسرایان با این نوا از جلوی صف می‌گذرند و با رسیدن به پایان صف به‌آرامی بازمی‌گردند و این کار تکرار می‌شود. این مراسم تا نیمروز ادامه می‌یابد.


«علیرضا اسدی» در مورد مراسم چمر در ایل ملکشاهی چنین می‌نویسد: از منسجم‌ترین و ماندگارترین رسوم عزاداری مردم ایل ملکشاهی مراسم چمر است که معمولاً برای افراد سرشناس و بزرگان انجام می‌گیرد. غالباً در این مراسم از عموم ایلات و طوایف استان دعوت می‌شود و گروه‌هایی از شعرا در مدح بزرگان و خصایص نیک متوفا اشعاری بر زبان می‌رانند و برخی دیگر هم این اشعار را همخوانی می‌کنند. زنان در یک گروه و شانه به شانه در حالی‌که پارچه سیاه بلندی به طول ده‌ها‌متر در مقابل گرفته‌اند و مردان هم در حالی‌که علم‌هایی که بر روی آنها اسامی امامان و معصومین(ع) نگاشته شده است و پس از مدتی آن را به شخص دیگری می‌رسانند، دایره میدان چمر را تشکیل می‌دهند. در قسمتی از محل این مراسم تفنگ، دوربین، وسایل شکار و البسه شخص متوفا بر مادیان زیبایی که با پارچه‌های رنگارنگ تزئین شده است قرار می‌دهند. به گواه اکثر تاریخ دانان قوم کرد بیشترین قرابت و نزدیکی را از نظر فرهنگی به ایران ماقبل اسلام دارد و توانسته است بسیاری از رسوم آن دوران را ولو ناچیز و اندک حفظ کند. در این مراسم تک‌خوان علاوه بر خوانده اشعاری ثابت که خاص این مراسم است اشعاری هم در بیان فضایل و خوبی‌های متوفا بیان می‌کند.
اشعار معمولاً قطعاتی از مثنوی کردی است که در بعضی نقاط اشعار لکی و لری نیز بدان اضافه می‌شود. گروه‌های مردمی شامل زنان و مردان به‌صورت دو ستون طولانی جداگانه در صفوف هماهنگ شانه به شانه یکدیگر با پوشیدن لباس‌های محلی مشکی، چهارپایانی را به پارچه‌های سبز و سیاه زینت می‌دهند و با حمل کتل (علم) که به شکلی خاص تزئین شده است به دسته‌های عزا وارد می‌شوند.
دسته‌های سوگوار در محدوده دایره‌ای گسترده قرار می‌گیرند و شانه به شانه هم در جهت عکس عقربه‌های ساعت جای پای راست را به پای چپ قرار می‌دهند تا به این‌ترتیب چرخش نامحسوسی انجام دهند. لازم به ذکر است این مراسم به‌طور معناداری با عزاداری و سوگواری برای سید و سالار شهیدان گره خورده است‏، به‌طوری‌که چمری به‌عنوان یکی از ارکان عزاداری برای امام حسین(ع)در مناطق کرمانشاه و ایلام اجرا می‌شود.


 نمونه شعر چمری که در پی بمباران شیمیایی حلبچه سروده شده است:


مانگ
منیده کورده‌ژنیگ
ک ده‌سمال ئه‌وره‌یل سیه‌ گرتیه‌سه‌ چه‌و و
ئه‌رای کوشیایل خاک پاوه‌مووری تیه‌رید
 داره‌یل به‌رز له‌ جمشت
پیایلیگ
ک له‌ ئازیه‌ت و خه‌م یاران
چه‌مه‌‌ر گل ده‌ن
 وه‌ م
جوور مه‌لیگ له‌‌بان ماله‌یل ویرانه شار حلبچه
مه‌ردمانی که‌پووکه‌پوو که‌م 
و له‌ ده‌ریون خوه‌م پیه‌ل پی گیرم...
***
ماه
زنی کرد را می‌ماند
که در دستمال ابرهای سیاه در‌گذار، کشتگان خاک را مویه می‌کند
 سروهای بلند در جنبش
مردانی را که در عزای یاران چمر می‌گردانند
 و من
چون مرغی بر بام خانه‌های ویرانه شهر حلبچه
مردمانش را «کوکو» می‌کنم و در درون خود یکریز می‌گریم

منبع: روزنامه همشهری

ostani.hamshahrilinks.org/Ostan/Iran/Kermanshah/Contents/چمری؛-ایین-سنتی-در-عزای-بزرگان
نویسنده: رضا جمشیدی

 


comment نظرات ()