هوتانه

وبلاگ تخصصی تاریخ ایران باستان

مقاله اللغة الکردیة الفیلیة (الکردیة الایلامیة)
نویسنده : علیرضا اسدی - ساعت ۱٠:٥٤ ‎ق.ظ روز ۱۳٩٦/٦/۱٧

مقاله اللغة الکردیة الفیلیة (الکردیة الایلامیة) به قلم بنده و به زبان عربی منتشره در سایت و روزنامه صوت العراق

 

 

 www.sotaliraq.com/category/articles/علی-رضا-اسدی...

http://www.sotaliraq.com/latestarticles.php?id=220421#axzz4SaVsBOie

 http://sotaliraq.com/15122016.pdf

اللغة الکردیة الفیلیة (الکردیة الایلامیة)

علی رضا اسدی

الـمُحاضر أستاذ جامعی

 
 
الملخص

اللغةالکردیةهی لغة یتکلمها الأکراد فیغرب اسیا والتیتنتمی بدورها إلى اللغات الهند-أوروبیة. تکتب اللغةالکردیة بالخط اللاتینی والعربی بحسب الدولة التی یسکنون فیها ویتحدثها ما بین 16 إلى 35 ملیون شخص. اللغة الفیلیة (الکردیة الایلامیة) هی واحدة من لهجات الکردیة الجنوبیة. اللغة الفیلیة (الکردیة الایلامیة) لیس لها تراث کتابی بل هی لغة شفاهیة. فالفیلیة فی العراق عادة یستخدمون اللغة العربیة کلغة کتابیة، أما إخوتهم فی ایران فیستخدمون الفارسیة. وباتفاق الباحثین تعتبر الفیلیة لغة مستقلة تماماً عن اللغات الکردیة، وهی أقرب الى الإیرانیة القدیمة (البهلویة الاشکانیة والبهلویة الساسانیة)، بالاضافة الى الکثیر من التأثیرات القادمة من العربیة واللهجة العراقیة بالذات. اللغة الکردیة الفیلیة (الکردیة الایلامیة) اللهجة المحکیة فی محافظة ایلام، فضلا عن مناطق من العراق.

الکلمات الرئیسیة

اللغة الکردیة الایلامیة؛ اللغة الکردیة؛ محافظة ایلام؛ الکردیة الجنوبیة؛ الفباء الکوردی  الایلامیة؛ الفباء الکوردی؛ اللغة الإیرانیة القدیمة (البهلویة الاشکانیة والبهلویة الساسانیة)

 

اللغة الکردیة الایلامیة التی یطلق علیها الأکراد الشیعة فی العراق اللغة الکردیة الفیلیة، هی واحدة من لهجات الکردیة الجنوبیة. ((رودیجر اشمیت (محرر)، 1387: 544) (کریمی دوستان: 1379) (أسدی، 1390: 61)

اللغة الکردیة الفیلیة (الکردیة الایلامیة) اللهجة المحکیة فی محافظة ایلام، فضلا عن مناطق من العراق مثل: بدرة، مندلی، خانقین والکوت. هناک تنوع فی اللهجات الکردیة فی محافظة ایلام واللهجات الکردیة التی یتحدث بها غالبیة السکان، اقل تأثیرا بالکلمات العربیة و(مئة فی المئة أقل). (خانی، 1373، 136)

سکان مدینة إیلام، إیوان، ملکشاهی، مهران، سیروان، چرداول، بدرة، فضلا عن محافظات العراق: میسان ودیالى وواسط و بدرة، مندلی، خانقین، الکوت، بلدروز، العمارة، واغلب القبائل القدیمیة فی محافظة ایلام مثل: الملکشاهیه، الخزل، الارکوازیة، الشوهان، الکردلیة، بولی، عالی بیگی، میش خاص، ملخظاوی، هُلیلان بیجنوند وباضافة الى المناطق الجنوبیة من المحافظة ایلام مثل: مدینة دهلران، دره شهر، آبدانان، لهجات کل هذه المناطق و العشائر قریبة على بعضها و عندما یتحدثون فیما بینهم لیس هناک ای حاجة إلى التحدث بلغة أخرى وهناک تقارب بین اللهجات ولکن المهیمنة فی محافظة ایلام الکردیة والمتکلمین فیها یشکلون 86٪ من عدد المتکلمین. (أسدی، 1390: 61-70) (أسدی، 1393، ص 6) (سارایی،1379: 35-37)

 اللغة الایلامیه فی ایلام لدیها رابطة قویة مع اللغات الإیرانیة القدیمة (البهلویة الاشکانیة والبهلویة الساسانیة), ومن مقارنة الکلمات الکوردیة الملکشاهیة باللغة الإیرانیة الاصلیة یمکن الوصول إلى ان معظم الکلمات هی کلمات بهلویة او کلمات قابلة للتأصیل إلى کلمات بهلویة. وکذلک الاصوات اللغویة فی معظم الافعال, المفاهیم الاساسیة, المفاهیم الدینیة والاجتماعیة, الاعمال, الاسماء الخاصة والعامة, العبارات البسیطة وحتى المصطلحات العامیة. (أسدی، 1390: 64-65 و 106)

 اللهجة الملکشاهیة فی ایلام لهجة کوردیة خاصة ای بمعنى قبیلة ملکشاهی دامجین من لغتهم الاصلیة الکرمانجیة مع اللهجة الایلامیة، و بالخلاصة تکونت لهجة مستقلة بأسم اللهجة الملکشاهیة فی ایلام، ونجد کلمات عدیدة من الکرمانجیة فی اللهجة الملکشاهیة فی ایلام و هذه اللهجة تتکلم بها فقط قبیلة ملکشاهی فی ایلام. (أسدی، 1393: 6)

کما جاء فی کتابات دکتور بهار، ان اللغة الکردیة هی واحدة من أقدم اللغات الایرانیة وان اللغة الکردیة هی احد الفروع اللغات الایرانیة و وریثة اللغة المیدیة، القبائل الکردیة بدون ای شک هم من الاقوام القدیمة کانوا مستقرین فی ارضهم الذی کان جزء من ایران ولغتهم و عاداتهم وتقالیدهم وقصائدهم الشعریة فی خمسة (مقطع) قدیمة وانها المفردات الشعبیة هی فرع من اللغة الإیرانیة القدیمة. (بهار، 1349: 5)

 هناک اعتقاد لدى بعض الأکراد أن المیدیین هم أحد جذور الشعب الکردی، المؤرخ مینورسکی والمؤرخ سایکس صنفوا اللغة الکردیة من الفروع الهندو أوروبیة وان عشائر الکورد و اللغة الکردیة هم من المیدیین و الآریین وان اللغة الکردیة هی الناجیة الوحیدة. فی وقت لاحق وضعت هذه النظریة إیلیا گرشویج اللغویین الروس الآخرین والأدلة اللغویة لإثبات منشأ اللغة المیدیة. جان لیمبرت المستشرق الأمریکی، یعتقد أیضا أن المیدیین هم من اجداد الکرد.

أستاذ جیرنوت وینهوفر اللغوی الألمانی، ویعتقد أیضا أن الغالبیة العظمى من أولئک الذین یتکلمون اللغة الکردیة هم على الأرجح فی السابق کانوا یتکلمون باللغة المیدییة. (أسدی، 1395: 64-65)

 کانت امبراطوریة میدیا الکیان الکوردی الأول والأوسع. وقد کانت المرة الأولى التی تتوحد فیها الأسر والقبائل والمناطق الکوردیة فی دولة واحدة. وقد ضمت هذه الدولة فی نهایة القرن الثامن قبل المیلاد المناطق الممتدة من بحیرة أورمیة وأکباتان وحتى جبال زاغروس. یستند التیار المقتنع بأن جذور الأکراد هی جذور آریة على جذور المیدیین حیث إن هناک إجماعا على أن المیدیین هم أقوام آریة.

 فی العدید من المصادر التاریخیة حول وجود الکرد فی ماسبذان ومهرجانقذق، ان هذه المدن کانت من اهم المناطق التی تشکل محافظة ایلام. ذکر جمال الدین أحمد بن عنبه ان الکرد هم یشکلون قبائل عدیدة و منتشرین فی جبال ماسبذان وحولها. (أسدی، 1395: 64-65)

یذکر الکاتب الدکتور أکبری فی کتابة: أنه فی ذلک الوقت کل قبیلة أو عشیرة تعیش على تربیة الحیوانات و المواشی کان یطلق علیهم انهم من الکرد. هنا نرى ابن عنبه عندما کتب عن اهل ماسبذان و قال انهم کرد کان ذلک بسبب الرعی وتربیة الحیوانات لأهل ماسبذان (أکبری، 1386: 61)

 یذکر یعقوبی فی کتابه البلدان: "وعن مدینة سیمره، وهی مدینة مشهورة و جزء من محافظة معروفة بمهرجانقذق، اثنین سیمره، ویقع فی مرج اُفیح حالة من الفوضى وفیها المروج والینابیع والأنهار تقضی القرى و المزراع و اهل المنطقة، سکانها مختلطة العرب وغیر العرب والفرس والأکراد ". (یعقوبی، 1387: 36) ویذکر القزوینی: أنه اهل مدینة ماسبذان هم خلیط من الکرد و العرب والعجم و الفرس. (قزوینی، 1372، 61)

 والآن لغة الکردیة النص الایلامیة (اللغة الکردیة الفیلیة):

برا و خوێشکه‌یل هاموڵاتی! کوردی هونه‌ره‌، کوردی شه‌که‌ره‌

زوان ئیمه‌ کوردیه‌ که‌ به­شێگ له میرات فه­رهه­نگ و ئه­ده­ب ئیمه کورده­یله ئوو نه­سڵ وه نه­سڵ وه ئیمه ره­سیه. ئمێدوارم ئیمه­یشه بتۆه­نیم حفزێ بکه­یمن و وه  ده­س زاڕو و مناڵه­یل ئێسه و بانان خوه­مان بڕه­سنیمن. هه­ر که­س یه­ێ زوان بزانێ چمان، وه‌ یه‌ێ ده­ره­وچه ته­ماشاێ دونیا که­ێ، هه­ر که­س دو زوان بزانێ چمان، وه‌ دو ده­ره­وچه وه دونیا نووڕێ. ده قورئان هاتگه که وجود زوانه­یل جوراجور نیشانه­ێ له قودره­ت خوداس. راسی ئیمه‌ ئه‌ڕاچه‌ خوه‌مان له‌ێ گه‌نجه‌ که‌ خودا پێمان داگه‌ مه‌حرووم و بێ به‌ش بکه‌یمن.

برا و خوێشکه‌یل عه‌زیز! بایه‌د گشت ده‌س وه‌ ده‌س یه‌ک به‌یمن تا ئێ زوان ده‌وڵه‌مه‌نه‌ و شێرینه‌، ده‌وڵه‌مه‌ن­تر‌ و شێرین­تره‌و بکه‌یمن.‌ چۆن کوردی هونه‌ره‌؛ کوردی شه‌که‌ره‌.

معنى الکلمات باللغة الفارسیة و باللغة العربیة :

برا: برادر/ ‫الأخ

خوێشک: خواهر/ الاخت

 ئێسه: حالا/ الآن

بانان : آینده / المستقبل

 ده­ره­وچه : پنجره‌، روزنه‌ / نافذة

 ئاسو: افق/ أفق

زوان: زبان / اللغة-اللسان

تضم الابجدیة الفیلیة المقترحة34حرفاً، وهی: (أسدی، 1395: 64-65)

ئـ، ا، ب، پ، ت، ج، چ، ح، خ، د، ر، ڕ، ز، ژ، س، ش، ع، غ، ف، ڤ، ق، ک، گ، و، وو، ۆ، ل، ڵ، م، ن، هـ، ه‌‌، ی، ێ.

 

بعض الملاحظات فی اللغة الکردیة الفیلیة (الکردیة الایلامیة):

 

ملاحظة:  استفدنا من العلامة( ً) للحروف المکررة

وعلامة ( َ) لتلفظ الصوت ( أ َ) العربی

وعلامة (السبعة الصغیرة فوق الحروف) للحروف الثقیلة

بعض الحروف عادةً یمکن أن تکتب ولکن لا تلفظ بالفیلیة. مثل: حرف التاء وحرف الـ (گ) فی آخر الافعال، وحرف الراء فی وسط الکلمة مثل کلمة خوه رم، أو حرف النون فی آخر الافعال فی صیغة الجمع... لذا سوف نکتب لفظ الکلمات بعد کتابة الکلمة مباشرة وبین قوسین.

 

ملاحظة 1 :

فی اللغة الکردیة حروف غیر موجودة فی العربیة مثل :

پ یلفظ مثل p فی الانکلیزی

چ یلفظ ch فی الانکلیزی

ڤ یلفظ v فی الانکلیزی

گ یلفظ g فی الانکلیزی

ژ یلفظ اش او کما فی pleasure

 

ملاحظة 2 :

وفی العربیة حروف لیست موجودة فی الکردی مثل :

ذ حیث یلفظ ز فی الکردیة. مثل: زڕات (ذرت)/الذرة

ض ویلفظ ز فی الکردیة. مثل: زامن (ضامن)/ضامن

ظ ویلفظ ز کذلک. مثل: زاڵم (ظالم)

ث یلفظ س فی الکردیة. مثل: سروه‌ت (ثروت)/ ثروة

ص یلفظ س فی الکردی. مثل: ساف (صاف)/ناعم ، سابون (صابون)/صابون

ط یلفظ ت فی الکردیة. مثل: ته‌ناف(طناب)/ حبل ، تانه‌ (طعنه)، تڵا (طلا)/ الذهب

 

ملاحظة 3 :

حرف الراء نوعین من حیث اللفظ

ر : راء خفیفة مثل: جار (دفعه)، لار (کج)/اعوج ، دار (درخت)/شجرة

«ڕ» تحتها 7 : ثقیلة ومشددة کما فی جاڕ (مزرعه درو شده)، پڕ (پُر)، بنووڕ (ببین)

 

وکذلک اللام ل

ل : خفیفة مثل: که‌ل (شکاف)، په‌ل (شاخه)/الغصن

«ڵ»  : ثقیلة مثل: ساڵ = سنة

التشدید فی الکردی حیث یکرر الحرف عند التشدید

مه ککه = مکة

کهه للة = جمجمة

 

ملاحظة 4 :

الحرکات مثل الضمة والفتحة والکسرة یقابلها بالکردی حروف خاصة تعرف بالحروف الصوتیة وبدونها لایمکن تلفظ الکلمة بشکل صحیح وهی :

و = u

ۆ = o

ى = i

ێ = e

هـ = a

حیث کلمة قلم بالعربی تکتب قه له م

وزین بالعربی تکتب زێن

وهکذا

حیث الحرف (و) یقابل الضمة بالعربی. کرد (کُرد)، ئوتاق (اُتاق)/غرفة ، فورم (فُرم)...

وحرف (ی) یقابل الکسرة بالعربی.

وحرف (هـ) یقابل الفتحة بالعربی. سه‌ر (سَر)، فره (بسیار)/کثیر ، وه رد (با)/معه، ده‌ر (بیرون)/خارج ، خه‌م (غَم)/حزن …

 

ملاحظة 5 :

تستبدل التاء القصیرة بالعربی بتاء طویلة فی الکردی مثل :

حیاة = حه یات

امانة = ئه مانه ت

 

ملاحظة 6 :

تکتب الالف المقصورة على شکل الف طویلة فی الکردی مثل :

عیسى = عیسا

لیلى = له یلا

 

ملاحظة ۷:

تکتب حمزة عموما لیست مکتوبة فی بدایة الکلمات مثل:

ئه سر( اشک)/دمعة

ئاو (آب)/ماء  

 

ملاحظة ۸:

الحرف «ۆ» تلفظ الکلمة مابین الحروفین «ی/ و»:

مثل: دۆر (دور)/ بعید ، شۆ (شوهر)/الزوج ، خۆن (خون)/دم ، خواردۆ (خورده بود)/قد اکله ، دۆه‌ت (دختر)/الابنة…

 

ملاحظة ۹:

الحرف «ێ» تلفظ الکلمة. مثل: شێر(شیرجنگل)/ اسد ، بڕێ (عده­ ای)، خوازێ ( می­خواهد )/ یرید …

 

أمثلة:

- هامسا = هامساگه مان حکیمیَگه......... جارنا طبیب.

- زارو= روناک دو زارو دیـَریَگ (دیریَ)..... روناک عندها طفلین.

- خاس = خاس کردیت (کردی) هاتیت (هاتی)... حسناً عملت بمجیئک.

- ئمرو= ئمرو میَمان دیریمن (دیریم)........ الیوم عندنا ضیوف.

- ئا و= ئاو خوه ریت (خوه ری ؟)، (خوه ی؟)؟... هل تشرب ماءاً ؟ً.

- ئاساره ، ئاسمان= ئمشه و ئاساره ده ئاسمان نیه... لاتوجد نجوم فی السماء اللیلة.

- بیا = بیا بچیمن (بچیم) ئه را ماڵ ... تعال نذهب الی البیت.

- بچو= بچو ئه را ماڵ .......اذهب الی البیت.

- باور= باوریَ کردیت (کردی؟)........ هل صدقته.

- په نیر= له یلا په نیر دوست (دوس) دیَریَگ (دیـَریَ)..... لیلى تحب الجبنة.

- باپـیـر= باپـیـرم عه مری َ (ئه مری) هه شتا صاڵه...... جدی عمره ثمانین سنة. «حرف العین تلفظ (ئه) دائماً»

- پـه ڵنگ = چه نه په ڵنگی زور دیـَریـَگ (دیـَریَ)..... إنه قوی کالنمر.

 

الفباء الکوردی باللهجه الفیلیة

« وه  ناو  خوداێ  زانا و  بێ وێنه »

« We Nawi Xwidaŷ Zana û Bê Wêne »

 

الف ) الحروف المتحرکة / مصوت‌ها ( حروف صدا دار / Vowels ):

 

مایعادله بالفارسیة

االاحرف الکردیة

الکلمة الفیلیة

مایعادله الکردیة  لاتینیة

الامثلة الکردیة لاتینیة

المعنى

باللغة الفارسیة

فتحه  ـــَــ

ه ، ـه

هه‌ناس

H، h

Henas

نفس

کسره -

-

بن

I، i

Bin

بُنته

ضمه ـــُــ

و

کورد

U، u

Kurd

کُرد

ا

ا

دار

A، a

Dar

درت

وُ

وو

دوو

Û، û

دوغ

ی

ی

ویر

Î، î

Wîr

یاد

ــــ

ۆ

رۆن

Ǔ،ǔ

Rǔn

روغن

ــــ

ێ

فێر

Ê، ê

Fêr

جتجو

 

ملاحظة: النص الکردی اللاتینیة حمزة عموما لیست مکتوبة فی بدایة الکلمات.

اَ ← ئه سر / Esr: اشک      /   اِ ← ئمڕوو /imřû  : امروز

اُ ← ئوتاق / utaq : اتاق

آ ← ئاو / aw : آب      /       ایـ ← ئیلام / Ilam : ایلام

او ← ئووره / Ûre : آن جا

○← ئۆَشم / Ŭşim : می‌گویم /  ○← ئێواره /  Êware : غروب

 

ب ) الحروف الساکنة / صامت‌ها ( حروف بی­صدا /consonant  ):

 

مایعادله بالفارسیة

االاحرف الکردیة

الکلمة الفیلیة

مایعادله الکردیة لاتینیة

الامثلة الکردیة  لاتینیة

المعنى

باللغة الفارسیة

همزه

ئـ

بئۆش

?

Bi?üş

گوینده

ب

ب

بان

b ،B

Ban

بالا

پ

پ

په­ل

p ،P

Pel

شاخه

ت ، ط

ت

تاپوو

t ،T

Tapû

شبح

ج

ج

جیـڕ

c ،C

Cîř

سفت

چ

چ

چه­م

ç ،Ç

emÇ

رود

ح

ح

حامد

h ،H

Hamid

حامد

خ

خ

خوار

x ،X

Xwar

پایین

د

د

ده­م

d ،D

Dem

دهان

ر

ر

جار

r ،R

Car

دفعه

-

ڕ

جاڕ

ř ،Ř

Cař

مزرعه

ز،ض،ظ، ذ

ز

زاڵم

z ،Z

Zaĺim

ظالم

ژ

ژ

ژان

j ،J

Jan

درد

س،ث،ص

س

سه‌د

s ،S

Sed

سد ، صد

ش

ش

شوان

ş ،Ş

wanŞ

چوپان

ع

ع

عه­لی

?

?elî

علی

ق

ق

قڵا

q ،Q

Qiĺa

کلاغ

غ

غ

مه­غار

x ،X

Mexar

صخره

ف

ف

فره

f ،F

Fire

بسیار

ک

ک

کاکه

k ،K

kake

برادر

گ

گ

گیان

g ،G

Gyan

جان

و

هه‌ڤده‌

v ،V

Hevde

هفده

-

ۆ

ژۆه­ر

ẅ,ẅ

Jẅer

بالا

ل

ل

که­ل

l ،L

Kel

شکاف

-

ڵ

که­ڵ

Ĺ,ĺ

Keĺ

 بزکوهی

م

م

ماسی

m ،M

Masî

ماهی

ن

ن

نه­زان

n ،N

Nezan

نادان

هـ

هـ

هات

h ،H

Hat

آمد

ی

ی

خوه­ی

y ،Y

Xwey

می‌خوری

-

ێ

خوه­ێ

Ê,ê

xweê

خودش

 

*جداول: الکتاب فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی) به انضمام تاریخ و زبان استان ایلام قبل از اسلام. علیرضا أسدی (1390).

 

مصادر:

ابن‌عنبه، جمال‌الدین محمد. الفصول الفخریه. به اهتمام سید جمال‌الدین محدث ارموی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1363.

ابن واضح یعقوبی، احمدبن ابی‌یعقوب. البلدان، چاپ پنجم، ترجمه محمد ابراهیم آیتی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1387.

اسدی، علیرضا. فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه(پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی) به انضمام تاریخ و زبان استان ایلام قبل از اسلام)، ایلام: انتشارات جوهر حیات، 1390.

اسدی، علیرضا. «زبان کردی بازمانده زبان مادها». هفته نامه سوران، سال ششم، شماره 243، 4 آبان 1393، ص 6.

اسدی، علیرضا. «ساختار یکسان گویش کرمانجی و کردی ایلامی». هفته‌نامه سوران، سال ششم، شماره 244، یکشنبه 11 آبان ۱۳۹۳، ص6.

اسدی، علیرضا. «نگاهی به الفبا و رسم الخط کردی ایلامی». ماهنامه ژیوار، شماره 26، سال هشتم، 30 اردیبهشت 1395، صص 64-65.

اشمیت، رودیگر (ویراستار). راهنمای زبان‌های ایرانی، جلد دوم، ترجمه آرمان بختیاری و دیگران، تهران: انتشارات ققنوس، 1387.

اکبری، مرتضی. تاریخ استان ایلام. چاپ دوم. قم: نشر فقه، 1386.

بهار، محمد تقی. سبک شناسی، جلد اول، چاپ سوم، تهران: انتشارات امیرکبیر، 1349.

خانی.محمد حسین. گذری بر تاریخ ایلام. ایلام: انتشارات فرهنگ ایلام، 1373.

سارایی، ظاهر. شاعر قله های مه‌آلود. تهران: انتشارات گویه، 1379.

قزوینی، زکریا بن محمدبن محمود. آثار البلاد و اخبار العباد. ترجمه‌ی عبدالرحمان شرفکندی. تهران: مؤسسه علمی اندیشه جوان، 1366.

کریمی دوستان، غلامحسین. «جایگاه فِیلی و کلهری در دسته‌بندی گویش‌های کردی»: مجلۀ دانشگاه کردستان، شماره ۳–۴، سال .۱۳۷۹

کریمی دوستان، غلامحسین. کردی ایلامی. کردستان: انتشارات دانشگاه کردستان، 1380.

مینورسکی. ولادمیر. کردها نوادگان مادها. ترجمه جلال جلالی زاده و جاماسب کردستانی، انتشارات ژیار، 1382.

 

http://www.sotaliraq.com/latestarticles.php?id=220421#axzz4SaVsBOie


comment نظرات ()