هوتانه

وبلاگ تخصصی تاریخ ایران باستان

یادی از مرحوم استاد دکتر عزیزالله بیات
نویسنده : علیرضا اسدی - ساعت ۳:٥٢ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٢/٦/٢۱

ﯾﺎدم ھﺴﺖ اوﻟﯿﻦ ﺑﺎری ﮐﻪ ﮐﺘﺎﺑﯽ رو از ﻣﺮﺣﻮم اﺳﺘﺎد ﺧﻮﻧﺪم در ﺳﻦ 10 ﯾﺎ 11 ﺳﺎﻟﮕﯽ ﺑﻮد . ﺗﻤﻮم ﻣﻄﺎﻟﺐ اون ﮐﺘﺎب رو ﮐﻠﻤﻪ ﺑﻪﮐﻠﻤﻪ ﺣﻔﻆ ﮐﺮده ﺑﻮدم. ھﯿﭻ وﻗﺖ ﺑﺎور ﻧﻤﯽ ﮐﺮدم ﮐﻪ 15 ﺳﺎل ﺑﻌﺪ در دوره ی ارﺷﺪ در ﮐﻼس درس اﺳﺘﺎد ﺑﺸﯿﻨﻢ و از ﻣﺤﻀﺮشﮐﺴﺐ ﻓﯿﺾ ﻧﻤﺎﯾﻢ. ﺧﺪا رﺣﻤﺖ ﮐﻨﻪ اﺳﺘﺎد ﺑﯿﺎت رو ﮐﻪ در آن ﺳﻦ و ﺳﺎل در ﺣﺎﻟﯽ ﮐﻪ ﺑﯿﺶ از 90 ﺳﺎل از ﻋﻤﺮﺷﻮن ﺳﭙﺮی ﻣﯽﺷﺪ ﮔﭻ ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﯽ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ و ﺑﺎ ﺗﻤﺎم وﺟﻮد ھﻤﺎﻧﻨﺪ ﯾﮏ ﻣﻌﻠﻢ دﻟﺴﻮز ﺑﻪ ﻣﺎ ﺗﻌﻠﯿﻢ ﻣﯽ دادﻧﺪ. راﺑﻄﻪ ی ﻣﻦ و ﻣﺮﺣﻮم اﺳﺘﺎدﯾﮑﯽ از ﺑﮫﺘﺮﯾﻦ راﺑﻄﻪ ھﺎﯾﯽ ﺑﻮد ﮐﻪ در ﺗﻤﺎم ﻋﻤﺮم ﺑﺎ ﻣﻌﻠﻢ ﯾﺎ اﺳﺘﺎدی داﺷﺘﻪ ام. ھﻨﻮز ھﻢ ﺑﺎورم ﻧﻤﯽ ﺷﻮد ﮐﻪ از ﻣﯿﺎن ﻣﺎ رﻓﺘﻪاﻧﺪ.

عزیزالله بیات در رشته علم تاریخ دانش اندوزى کرده و بیش از شصت سال از عمر پربارش را در فضاى تاریخ و تاریخ نویسى سپرى کرد.

اصالتش به نهاوند همدان بر مى گردد. نوه مرحوم شیخ محمدخان بیات است که یکى از روشنفکران نهاوند و از دوستان نزدیک مرحوم مدرس بود. در پنج سالگى پدرش را از دست داد و پدر بزرگ، تربیت عزیز الله را عهده دار شد. تحصیلات ابتدایى را در زادگاه خویش سپرى کرد. سیکل اول را در دبستان «بدر» نهاوند گذراند و چون نهاوند بیش از شش کلاس ابتدایى نداشت، عازم ملایر شد و سیکل دوم را در دبیرستان پهلوى به پایان رساند. بعد از آن به همدان رفت و دیپلم متوسطه را در آنجا اخذ کرد. پدر بزرگش در صدد بود که او را براى تحصیلات عالیه به اروپا بفرستد ولى تصمیم او با اشغال ایران توسط متفقین در شهریور ،۱۳۲۰ منتفى شد.
 او در زمان اشغال، دانش آموزان را در سالن جمع کرد و قصیده غرایى که در همین رابطه سروده بود را خواند.
بیات در سال ۱۳۲۰ براى ادامه تحصیل عالى به تهران آمد و در دانشسراى عالى آن زمان در رشته «تاریخ و جغرافیا» تحصیل کرد و با گرفتن لیسانس خود به کرمانشاه که نزدیک زادگاهش بود، رفت و به مدت ۲۰ سال در مدرسه «شاپور» و «شاهدخت» تدریس کرد. اواخر تدریس بیات در کرمانشاه همزمان با اعتصاب معلمین به سرپرستى «محمد درخشش» براى تأمین حقوق و مزایا بود و طولى نکشید که اعتصاب به نفع معلمان به اتمام رسید و محمد درخشش در کابینه دکتر امینى به وزارت آموزش و پرورش منصوب شد. این انتصاب و آشنایى درخشش با عزیز الله بیات منجر به این شد که پست ریاست اداره آموزش و پرورش بندر انزلى (پهلوى قدیم) به بیات سپرده شود.
بعد از سقوط امینى و برکنارى محمد درخشش بیات نیز در سمت خود باقى نماند و به سمت ریاست اداره چهارم کارگزینى آموزش و پرورش تهران منصوب شد. اما میل به ادامه تحصیل با همه منصب هاى ادارى رهایش نکرده بود و سرانجام در سال ۱۳۴۶ در امتحان هاى ورودى دولت فرانسه قبول شد و براى تحصیل در رشته «تاریخ ایران» به فرانسه رفت و در دانشگاه «پل سباتیه» درس خواند و دکترای تاریخ و جغرافیا گرفت.
 او در سال ۱۳۵۰ به ایران بازگشت و در سال ۱۳۵۱ از وزارت آموزش و پرورش بازنشسته و در دانشگاه ملى (شهید بهشتى) استخدام شد؛ اما چون بعد از انقلاب هر شخصى فقط مى توانست یک بار از صندوق بازنشستگى استفاده کند و ادامه فعالیت رسمى بیات در دانشگاه خلاف مقررات بود به همین خاطر از همان سال تا آخرین لحظات عمر به صورت قراردادى یا حق التدریسى با این دانشگاه همکارى مى کرد.
عزیز الله بیات در عرصه تاریخ کتاب هاى مختلفى نوشته است که مهم ترین آنها «تاریخ تطبیقى حوادث ایران از تأسیس دولت ماد تا انقراض سلسله پهلوى» است. این اثر نه در دوران قبل از انقلاب و نه در زمان حکومت اسلامى به نگارش درنیامده بود. دوره چهارجلدى این کتاب حجیم در چاپ هاى اخیر در یک جلد قطور انتشار مى یابد.
دیگر آثار بیات شامل جغرافیاى کرمانشاه، آثار باستانى کرمانشاه، دو جلد تاریخ براى سال اول و دوم دانشسراى مقدماتى، دو جلد جغرافیا براى سال اول و دوم دانشسراى مقدماتى، دو جلد تاریخ براى سال اول و دوم تربیت معلم، دو جلد جغرافیا براى سال دوم تربیت معلم، کلیات تاریخ تمدن ایران قبل از اسلام، از ظهور اسلام تا دیالمه، کلیات گاه شمارى در ایران و جهان، تصحیح و تحشیه کتاب «گیتى گشا» تألیف میرزا محمد صادق نامى، شناسایى منابع و مأخذ تاریخ ایران از ماد تا انقراض مشروطیت در دو جلد و... است که این اثر هم تا آن زمان توسط هیچ مؤلفى پدید نیامده بود. آخرین تألیف ایشان، کتاب «حوادث تاریخ ایران از ماد تا انقراض پهلوى» بود که در آن منابع هر دوره را جداگانه تجزیه و تحلیل کرده است.
عزیزالله بیات تاریخ را علم نمى دانست و آن را مصداق علوم مى دانست. به گفته او تاریخ حس کنجکاوى بشر را اغنا مى بخشد؛ به گونه اى که هیچ یک از رشته هاى علمى همانند تاریخ نمى تواند این حس را تسلى ببخشد. همچنین تاریخ مادر همه علوم است و هر علمى بدون تردید به گذشته خود نیاز دارد تا از آن پند و عبرت گیرد.
عزیز الله بیات در مقطع دکتراى دانشگاه تربیت مدرس «جغرافیاى تاریخى» درس مى داد. همچنین او در دانشگاه شهید بهشتى «تاریخ تمدن اسلامى» را در مقطع کارشناسى ارشد و «گاه شمارى و منابع تاریخى» در مقطع کارشناسى تدریس مى کرد.
عزیزالله بیات علاوه بر دانش اندوزى و کسب تجربه در رشته تاریخ در عالم هنر نیز دستى به ساز داشت و از شاگردان مرحوم ابوالحسن صبا بوده است. پدرش، ولى الله خان بیات نیز تار مى نواخت و نزد درویش خان کسب تعلیم کرده بود. او مى گفت: موسیقى ما تاریخ زندگى ماست. زمانى که مملکت ما مورد تاخت و تاز اقوام بیگانه قرار مى گرفت و مهاجمان بناى ظلم و بیداد مى گذاشتند تم و مضمون موسیقى ما نیز محزون مى شد؛ به عنوان مثال در دوران جنگ ۸ ساله بیشتر ملودى هاى حزن آور رایج شد و برعکس در زمان نادرشاه و کریم خان زند که جامعه از وضعیت مطلوبى برخوردار بود موسیقى ها بیشتر در دستگاه هاى چهارگاه، ماهور، راست پنجگاه ساخته مى شد.
بیات ردیف هاى موسیقى ایرانى را به مدت چهار سال در مکتب صبا فراگرفت.
کلاس هاى درس صبا از مطب مشهورترین پزشکان فعلى شلوغ تر بود. به علاوه خود صبا داراى خویى انسانى و نبوغى عجیب در علم موسیقى بود و با بیشترسازها آشنایى کامل داشت.
ﺧﺪاوﻧﺪ روﺣﺸﺎن را ﻗﺮﯾﻦ رﺣﻤت و مغفرت قرار دهد که به حق از برجسته ترین استادان تاریخ و جغرافیا محسوب می شدند.

comment نظرات ()